Tijdens mijn keynotes krijg ik steeds vaker dezelfde vraag. Worden we niet dommer door AI? Zorgt AI niet voor breinrot? En is er inmiddels geen onderzoek dat laat zien dat AI slecht is voor ons denken?
Ik snap waar die vraag vandaan komt. Er wordt veel verwezen naar een paper uit 2025 met de titel *Your Brain on ChatGPT*. In veel samenvattingen wordt daar een vrij simpele conclusie van gemaakt: als je AI gebruikt bij schrijftaken, gebruik je je brein minder, herinner je je eigen tekst slechter en heb je later meer moeite wanneer je zonder AI moet werken. De korte versie wordt dan: AI maakt je dommer.
En eerlijk is eerlijk: dat klopt deels.
Maar het is niet het hele verhaal.
Wat het onderzoek laat zien
In de studie werden deelnemers in groepen verdeeld. De ene groep schreef essays met hulp van een AI, een andere groep gebruikte een zoekmachine en een derde groep moest zonder hulpmiddelen schrijven. De onderzoekers keken niet alleen naar de teksten, maar ook naar hersenactiviteit met EEG, naar herinnering, naar eigenaarschap over de tekst en naar de kwaliteit van de essays.
Daar kwam iets interessants uit. De groep die vanaf het begin met AI werkte, liet de zwakste hersenconnectiviteit zien. Ze voelden minder eigenaarschap over hun tekst en konden later slechter citeren uit wat ze net zelf hadden ingeleverd. Dat is precies het deel dat vaak wordt aangehaald in de media en op sociale media. En dat deel is belangrijk, want het laat zien dat AI gebruiken om het denkwerk over te slaan een prijs heeft.
Maar in de vierde sessie gebeurde er iets wat ik veel interessanter vind. De groep die eerst zonder AI had gewerkt en daarna AI mocht gebruiken, deed het juist beter. Die mensen hadden al zelf nagedacht, zelf geschreven, zelf structuur aangebracht en zelf moeite gedaan. Daarna kwam AI erbij. En op dat moment werd AI geen vervanging van hun denken, maar een versterking ervan.
Dat is volgens mij de echte les.
Eerst denken, dan AI
Ik merk dat dit precies aansluit bij hoe ik zelf het liefst met AI werk. Als ik AI gebruik voordat ik zelf heb nagedacht, krijg ik vaak een tekst die op het eerste gezicht best aardig lijkt. Netjes opgebouwd, grammaticaal prima, misschien zelfs overtuigend. Maar vaak voelt het niet echt van mij. Dan ben ik vooral aan het reageren op wat de AI heeft bedacht.
Als ik eerst zelf nadenk, wordt het anders. Dan heb ik al een richting. Ik weet wat ik wil zeggen. Ik heb misschien al een rommelige eerste versie, losse zinnen, voorbeelden of een gedachte die nog niet helemaal klopt. Daarna kan AI helpen om scherper te formuleren, structuur aan te brengen, tegenargumenten te vinden of de tekst beter leesbaar te maken.
Dat is een totaal andere manier van werken.
In het eerste geval gebruik je AI om het denken over te slaan. In het tweede geval gebruik je AI om je denken verder te brengen.
AI als versterker
Ik denk dat AI vooral een versterker is. Als je het gebruikt zonder eigen begrip, versterkt het gemakzucht. Als je het gebruikt nadat je zelf hebt nagedacht, versterkt het je denkwerk. Dat is eigenlijk niet zo vreemd. Een rekenmachine maakt je ook niet automatisch beter in wiskunde. Als je niet begrijpt wat je doet, kun je met een rekenmachine nog steeds onzin uitrekenen. Maar als je de basis begrijpt, kan diezelfde rekenmachine je veel verder brengen.
Zo kijk ik ook naar AI. Een goede schrijver kan AI gebruiken om sneller te verkennen, betere varianten te maken en scherper te redigeren. Een goede programmeur kan AI gebruiken om sneller code te schrijven, fouten te vinden en ideeën te testen. Een goede onderzoeker kan AI gebruiken om verbanden te zien, bronnen te ordenen en hypotheses te verkennen.
Maar als je de basis niet hebt, of als je weigert zelf na te denken, dan wordt AI vooral een manier om lege output te produceren. Misschien ziet het er slim uit, maar dat betekent niet dat jij slimmer bent geworden.
De volgorde maakt alles uit
Daarom vind ik de volgorde zo belangrijk. Eerst zelf denken. Daarna AI gebruiken. Niet omdat AI pas mag komen nadat je uren hebt zitten zwoegen, maar omdat je brein eerst zelf contact moet maken met het probleem. Je moet even voelen waar het schuurt. Wat je niet begrijpt. Welke richting je op wilt. Welke voorbeelden je belangrijk vindt. Wat jouw oordeel is.
Als je dat overslaat, wordt AI de denker en word jij de beoordelaar van iets waar je zelf nauwelijks eigenaar van bent. Als je dat niet overslaat, wordt AI een gesprekspartner die je helpt om je eigen denken te verbeteren.
Dat is volgens mij ook belangrijk voor onderwijs. De vraag moet niet alleen zijn of leerlingen en studenten AI wel of niet mogen gebruiken. De betere vraag is wanneer ze AI mogen gebruiken. Laat iemand eerst zelf een poging doen. Laat iemand eerst uitleggen wat hij denkt. Laat iemand eerst worstelen met het probleem. En gebruik AI daarna om te verbeteren, te vergelijken, te verdiepen of te reflecteren.
Dan leer je misschien juist meer.
We moeten genuanceerder praten
Wat mij stoort aan veel discussies over AI en leren, is dat ze te snel plat worden. De ene kant zegt: AI maakt iedereen dom. De andere kant zegt: AI is alleen maar fantastisch. Volgens mij klopt allebei niet.
AI kan je dommer maken als je het gebruikt om nooit meer zelf te hoeven nadenken. Dat laat dit onderzoek ook zien. Maar AI kan je ook beter maken als je het gebruikt nadat je zelf hebt nagedacht. Dat laat hetzelfde onderzoek óók zien. Alleen dat tweede deel past minder goed in een paniekkop.
En precies daarom moeten we hier beter over praten. Niet alleen: wel of geen AI. Maar: hoe gebruik je AI? Wanneer gebruik je AI? Wat doe je eerst zelf? Wat laat je aan AI over? En hoe zorg je dat AI je vaardigheden versterkt in plaats van vervangt?
Mijn simpele regel
Mijn simpele regel is deze: als het belangrijk is, begin ik zelf. Daarna mag AI helpen. Bij een blog begin ik met mijn eigen gedachten. Bij een strategie begin ik met mijn eigen oordeel. Bij een presentatie begin ik met wat ik echt wil overbrengen. Daarna kan AI helpen om het beter, scherper of vollediger te maken.
Dat betekent niet dat ik AI weinig gebruik. Integendeel. Ik gebruik AI de hele dag. Maar ik probeer wel steeds scherper te kijken of ik AI gebruik als vervanger van mijn denken of als versterker van mijn denken. Dat verschil wordt de komende jaren volgens mij steeds belangrijker.
AI maakt je niet dom.
Maar je kunt het wel dom gebruiken.